Yabancılar için aile hukuku: evlilik, boşanma, velayet ve ikamet

1.Yabancıların Türkiye'de evlenmesi

Yabancılar için aile hukuku sürecinin ilk adımı genellikle evliliktir. Türkiye'de resmi evlilik belediye evlendirme memurlukları veya yetkili makamlar önünde yapılır; dini nikâh resmi evlilik yerine geçmez. Yabancı uyruklu kişi, kendi ülkesinin hukukuna göre evlenme ehliyetine sahip olduğunu belgelemek zorundadır.

1.1.Evlenme için belgeler

• Pasaport ve noter onaylı Türkçe tercümesi
• Evlenme ehliyet belgesi (bekârlık belgesi): kişinin evlenmesine engel olmadığını gösteren, kendi ülkesinden veya konsolosluğundan alınan belge
• Doğum belgesi; önceki evlilik varsa boşanma kararı veya eşin ölüm belgesi
• Evlenmeye engel hastalığı olmadığına dair sağlık raporu
• Biyometrik fotoğraflar

Yabancı belgeler apostil şerhli veya konsolosluk onaylı olmalı, Türkçeye yeminli tercüme ile çevrilip noterce onaylanmalıdır. Nikâhta, Türkçe bilmeyen taraf için yeminli tercüman bulunur.

1.2.Yurt dışındaki evliliğin tescili

Türk vatandaşının yurt dışında yaptığı evlilik, Türk konsolosluğu veya Türkiye'deki nüfus müdürlüğü aracılığıyla nüfus kaydına işlenmelidir. Tescil edilmeyen evlilik Türkiye'de aile ikamet izni, vatandaşlık ve boşanma süreçlerinde ciddi sorun yaratır. Evliliğin tescil edilmiş olması, Türkiye'de açılacak her davanın da ön şartıdır.

2.Hangi ülkenin hukuku uygulanır?

Yabancılar için aile hukuku davalarında Türk mahkemesi, uyuşmazlığa hangi ülke hukukunun uygulanacağını MÖHUK'a göre belirler:

Türk hukukunun kamu düzenine açıkça aykırı olan yabancı hukuk hükmü uygulanmaz. Yabancı hukukun içeriği mahkemece resen araştırılır; bu da yargılama süresini uzatabilir.

3.Yabancı eşle boşanma

3.1.Türk mahkemesinin yetkisi

Eşlerden biri Türk vatandaşıysa veya eşler Türkiye'de yaşıyorsa, boşanma davası Türkiye'de aile mahkemesinde açılabilir. Türk vatandaşlarının kişi hallerine ilişkin davalarda, Türkiye'de yerleşim yeri yoksa dava, bulunulan yer veya son yerleşim yeri mahkemesinde, bunlar da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden birinde açılabilir (MÖHUK md. 41).

3.2.Anlaşmalı ve çekişmeli boşanma

• Anlaşmalı boşanma (TMK md. 166/3): Evlilik en az bir yıl sürmüş olmalı, eşler birlikte başvurmalı veya biri diğerinin davasını kabul etmeli, hâkim tarafları bizzat dinlemeli ve boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumu konusundaki protokolü uygun bulmalıdır. Yabancı eşin duruşmada tercüman eşliğinde dinlenmesi gerekir.
• Çekişmeli boşanma: Evlilik birliğinin temelinden sarsılması, zina, terk gibi sebeplerle açılır; deliller, tanıklar ve yurt dışı tebligat nedeniyle süre uzar.

Ayrıntılar: yabancılarla boşanma davası.

3.3.Yurt dışına tebligat

Davalı eş yurt dışındaysa dava dilekçesi, Türkiye'nin taraf olduğu Lahey Tebligat Sözleşmesi veya ikili adli yardım anlaşmaları yoluyla, Adalet Bakanlığı üzerinden tebliğ edilir. Bu işlem aylar sürebilir; davalının Türkiye'de vekil tayin etmesi süreci önemli ölçüde kısaltır.

4.Velayet ve uluslararası çocuk kaçırma

Yabancılar için aile hukuku uyuşmazlıklarının en hassası velayettir. Türk mahkemeleri velayet kararında çocuğun üstün yararını esas alır; ebeveynin uyruğu tek başına belirleyici değildir. Kişisel ilişki (görüşme) düzenlemesi yapılırken diğer ebeveynin yurt dışında yaşaması da dikkate alınır.

Türkiye, 1980 tarihli Lahey Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçheleri Sözleşmesi'ne taraftır. Çocuğun, velayet hakkını ihlal edecek şekilde başka bir taraf ülkeye götürülmesi veya orada alıkonulması halinde, Adalet Bakanlığı merkezi makamı aracılığıyla iade başvurusu yapılabilir. Bu başvurularda zaman kritik önemdedir; bir yılı aşan gecikme iade imkânını zayıflatabilir.

Ayrıntılar: yabancı uyruklu velayet davası.

5.Nafaka ve mal paylaşımı

• Nafaka: Tedbir, yoksulluk ve iştirak nafakası Türk mahkemesinde istenebilir. Yurt dışındaki borçludan tahsil için, ilgili ülkenin taraf olduğu nafaka sözleşmeleri ve tanıma-tenfiz kuralları uygulanır.
• Mal paylaşımı: Uygulanacak mal rejimi hukuku MÖHUK md. 15'e göre belirlenir. Türk hukuku uygulanırsa, 1 Ocak 2002'den sonra edinilen mallarda edinilmiş mallara katılma rejimi esastır. Farklı ülkelerdeki taşınmazlar ve hesaplar için ayrıca o ülkelerdeki usuller gerekebilir.

Ayrıntılar: nafaka davası.

6.Yabancı boşanma kararlarının tanınması

Yabancılar için aile hukuku dosyalarında sık görülen bir sorun da yabancı kararların tanınmasıdır. Yurt dışında verilen boşanma kararı, Türkiye'de tanınmadıkça Türk nüfus kayıtlarına işlenmez; taraflar Türkiye bakımından evli görünmeye devam eder ve yeniden evlenemez. Tanıma, MÖHUK md. 50–59 uyarınca asliye hukuk (aile) mahkemesinde açılan tanıma davasıyla yapılır. Mahkeme; kararın kesinleştiğini, Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine girmediğini, kamu düzenine açıkça aykırı olmadığını ve savunma hakkına uyulduğunu inceler.

Tarafların birlikte başvurduğu veya karara itiraz etmediği bazı boşanma kararları, şartlar sağlanırsa nüfus müdürlüğü veya konsolosluk üzerinden idari yolla da kayda işlenebilir. Ayrıntılar: tanıma ve tenfiz davası.

7.Evlilik, aile ikamet izni ve vatandaşlık

• Aile ikamet izni: Türk vatandaşının veya ikamet izni olan yabancının yabancı eşi aile ikamet iznine başvurabilir. Destekleyiciden gelir, sağlık sigortası ve adli sicil şartları aranır; ikamete kapalı mahallelerde ilk başvuru yapılamayabilir. Ayrıntılar: yabancılar için ikamet izni.
• Boşanma sonrası: Aile ikamet izni boşanmayla dayanağını kaybeder. Türk vatandaşıyla evli olarak en az üç yıl aile ikamet izniyle kalmış olanlar ile aile içi şiddet mağduru olduğunu mahkeme kararıyla ispatlayanlar kısa dönem ikamet iznine geçebilir.
• Evlilik yoluyla vatandaşlık: Türk vatandaşıyla en az üç yıldır evli olan ve evliliği devam eden yabancı, aile birliği içinde yaşaması, evlilik birliğiyle bağdaşmayan faaliyette bulunmaması ve milli güvenlik engeli olmaması şartıyla vatandaşlığa başvurabilir (TVK md. 16).
• Formalite evlilik: Evliliğin ikamet veya vatandaşlık için yapıldığı anlaşılırsa izin verilmez veya iptal edilir; V-70 kodu ve giriş yasağı gündeme gelebilir. Ayrıntılar: tahdit kodu kaldırma.